Overslaan en naar de inhoud gaan
Informatie

Het einde (of toch niet)?

Iedereen gaat anders om met de dood. Elke cultuur en elk geloof heeft daar eigen gewoonten en gebruiken voor. Deze tradities zijn vaak al eeuwenoud. Maar ze doen hetzelfde: rust geven en troosten.

Wat is de dood?

De dood is wetenschappelijk makkelijk uit te leggen. Het is het tegenovergestelde van leven. Bij levende dieren en mensen is er ademhaling, bewustzijn en bloedsomloop: een kloppend hart dat zuurstof rondpompt. Bij de dood is dit er niet. De ene keer komt de dood expres: bijvoorbeeld als een dier geslacht wordt voor voedsel. De andere keer is de dood verwacht: bijvoorbeeld bij ouderdom of ongeneeslijke ziekte. Soms komt de dood uit het niets en onaangekondigd.

Ziel en geest

Maar de dood op deze manier verklaren is niet de enige manier om ernaar te kijken. Want volgens velen zijn mensen en dieren meer dan hun lichaam. Oude denkers, zoals Plato en Aristoteles, filosofeerden al over begrippen als een ziel en een geest. Taalkundig zijn deze twee hetzelfde en de woorden worden vaak door elkaar gebruikt. Maar elke levensovertuiging of religie heeft een eigen uitleg. Een ziel en een geest zijn in elk geval niet tastbaar, maar volgens velen wel te voelen. Ze zouden in je hersenen of in je hart zitten. 

Bewijs

Wetenschappers hebben vaak geprobeerd bewijs te vinden voor het bestaan van een ziel en een geest. Een van de manieren was om mensen en dieren te wegen voor en vlak na het sterven. Soms werd een klein verschil gemeten, van 21 gram. Dit zou hét bewijs zijn dat er een ziel of geest is die je lichaam verlaat na de dood. Anderen menen dat dit gewichtsverschil ook kan komen doordat er lucht uit de longen stroomt als iemand z’n laatste adem uitblaast. Gelovigen hoeven geen bewijs. Zij hebben immers hun geloof én hun tradities en rituelen rond de dood. 

Geesten en spoken

Bij de Oude Grieken was het de gewoonte om de doden een muntje onder hun tong te leggen.   Hiermee konden ze de veerman betalen die ze de rivier naar het Dodenrijk zou overzetten. Zouden ze niet betalen, dan zouden de geesten van de overledenen meer dan honderd jaar aan de oever van die rivier ronddwalen. Een andere manier om te zorgen dat de geest niet tussen verschillende werelden gaat ronddwalen, is door spiegels in het huis van de dode te bedekken. Dit was een oude gewoonte in Nederland, maar in Ierland gebeurt het nog steeds.

Eeuwig leven

Er zijn mensen die denken dat er na de dood niks is. Maar er zijn ook mensen die geloven dat het juist begint na de dood. Dat je kunt opstaan uit de dood en dat je dan naar een plek gaat waar het fijn is, zonder pijn of verdriet. Waar het vaak om gaat, is dat je het goed krijgt na de dood als je je tijdens je leven hebt gedragen volgens de regels van je geloof. En dat je gestraft kunt worden als je slechte dingen hebt gedaan. Een god zou hier over beslissen. Tot dat moment is aangebroken, moet je rustig blijven wachten in je graf.

Verlies en verdriet

Rituelen hebben ook nog een andere belangrijke functie: het helpt nabestaanden om te gaan met het verlies en verdriet. Het geeft ze een goed gevoel als ze de regels rond het overlijden goed hebben opgevolgd. En het helpt ze om beter om te gaan met hun eigen angst voor de dood. Ook denken psychologen dat mensen een langer, gezonder en gelukkiger leven hebben als ze samen rituelen uitvoeren. Het zorgt ervoor dat ze zich onderdeel voelen van een groep en ook dat geeft zekerheid en veiligheid. En troost. 

Hygiëne en respect

Gewoonten en gebruiken rond de dood kunnen ook zijn ontstaan voor de hygiëne. Vooral in warme landen moeten de doden niet te lang bewaard blijven. Lichamen gaan ontbinden en er kunnen ziekteverwekkers ontstaan. Dat zou een verklaring kunnen zijn voor regels over bijvoorbeeld het wassen van het dode lichaam en wie daarna het lijk nog mag aanraken. Ook waren er vaak afspraken over welk voedsel wel of niet gegeten mag worden tijdens het rouwen. Alles om bacteriën en virussen buiten de deur te houden. 

Globys troosten
Globy met vlinder en kaars

Bidprentje

Rooms-katholieken krijgen op hun sterfbed een soort zegening zodat God hun zonden kan vergeven. Na het overlijden blijven er mensen bij de dode en bidden ze tijdens de avondwake 15 keer het Onze Vader en 150 keer een weesgegroetje. In de kerk liggen de lichamen met hun voeten naar het altaar. Een priester of pastoor druppelt wat wijwater op de kist, als symbool van het doopwater en het water waarmee gelovigen een kruisteken maken als ze de kerk binnenkomen. Na de dienst in de kerk krijgen bezoekers een bidprentje als aandenken. Vroeger stonden hier afbeeldingen van heiligen op. Nu vaak een foto van de overledene.

Mekka

Na het overlijden worden moslims op een rituele manier gewassen. Dit is verplicht. Het kan thuis gebeuren, in de moskee of op een speciale plek in het ziekenhuis of rouwcentrum. Moslims liggen op hun rechterzij met het gezicht naar Mekka in het graf. Of op de rug met de voeten richting Mekka. Het lichaam moet voor altijd in het graf blijven om eeuwige rust te krijgen.

Namaakgeld

In het Shenisme, het traditionele volksgeloof in China, is het taboe om te praten over de doden. En het woord ‘doodgaan’ wordt ook niet uitgesproken. Ze zeggen liever ‘naar een andere wereld gaan’. De dode krijgt zeven lagen kleding aan, voor tijdens de lange reis naar die andere wereld. Op de uitvaart klinkt muziek en brandt wierook. Verder gaan er namaakgeld en gebruiksvoorwerpen van papier in vlammen op. Het idee is dat de overledene die spullen kan gebruiken op de plek waar de rook naartoe opstijgt. En er wordt knallend vuurwerk afgestoken om de geesten te verjagen. 

Heilig water

Als een hindoe op sterven ligt, giet een man een druppel water in de mond. Het is het beste als dit water uit de heilige rivier de Ganges komt. Daarna legt de oudste zoon of het oudste mannelijke familielid een blad van de heilige basilicumboom in de mond. Dan gieten de andere aanwezigen ook een druppel heilig water in de mond. Hindoes doen niet aan begraven, maar aan cremeren. 

Kiezelsteentjes 

Tijdens een joodse begrafenis zijn er meestal geen bloemen of muziek. Joden laten hun liefde en respect voor de doden zien door kiezelsteentjes op het graf te leggen. Nabestaanden maken een scheur in hun kleding als teken van hun verdriet. Na de begrafenis is er een officiële rouwperiode van zeven dagen. Dat heet ook wel ‘in sjivve zitten’. De nabestaanden zitten vaak op de grond en maken zich niet druk om hun uiterlijk. De mannen scheren zich niet en de vrouwen dragen geen make-up. Familie, buren en vrienden komen met eten langs en zorgen voor ze. 
 

Namaakgeld brandt op een graf in China.
In het Shenisme, het traditionele volksgeloof in China, wordt er namaakgeld in brand gezet tijdens de uitvaart.
Kiezels op een joods graf.
Joden laten hun liefde en respect voor de doden zien door kiezelsteentjes op het graf te leggen.

Wist je dat...

  • Op het Rode Plein in Moskou ligt het lichaam van Lenin in een mausoleum. Hij was de eerste premier van de Sovjet-Unie.
  • De Taj Mahal in India is een grafmonument gebouwd in de 17e eeuw voor de eerste vrouw van een machthebber. 
  • De eerste keizer van China kreeg ongeveer 8000 terracotta figuren als grafgift: het terracottaleger. 

Meer verhalen lezen? Bestel De dood van Samsam.

Plaats als eerste een reactie